İZMİR’İN MANEVİ FATİHLERİ
(Bildiri metni)
Prof. Dr. Mehmet Demirci
Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslâmlaşmasında, çeşitli tasavvuf gruplarının, hizmetleri önemlidir. Ömer Lütfi Barkan’ın (1902-1979) vakfiyelere dayanarak yazdığı “İstilâ Devirlerinin Kolonizatör Türk Dervişleri ve Zaviyeler” adlı uzun makalesinde önemli bilgiler verir. Oradan öğrendiğimize göre, bu derviş gruplarının başlıca hizmetleri şöyle sıralanabilir: Bunlar ordulardan evvel hudut boylarına gelip zâviyeler kurmuşlardır. Zamanla büyük kültür, imar ve din nıerkezleri haline gelen bu müesseselerin mensupları geniş insan sevgisi ile hareket etmekte idiler. Çok kere ıssız yerlerde kurulan bu zâviyeler, bir nevi sığınak ve jandarma karakolu vazifesi gördükleri gibi, emre âmâde savaşçı dervişlerin bulunduğu ileri karakol demekti. Bunların boş yerlerden toprak açıp bağ bahçe yapan, gâyet iyi cins meyve ağaçları yetiştiren mâhir bahçıvanlar, değirmen arkı ve binâsı inşâ eden, kuyu kazıp su çıkaran muktedir mühendisler olduğu anlaşılmaktadır. Bu dervişler münzevi ve tufeyli olmayıp, çalışmak ve toprağı işlemek muhabbeti ile dolu, canlı ve müteşebbis bir tip yeni insandır. İzmir’in fethi ve sonrasında da bunların örnekleri görülür.
Mübahat Kütükoğlu ulaşabildiği vakıf belgelerine dayanarak, XV. ve XVI. asırlar îtibâriyle, şu zâviyelerin varlığından söz eder: Şeyh Mükerremüddin, Ahî Cuka, Ahî Osman zâviyeleri ile Halkapınar, Bayraklu, Şeyhler zâviyeleri, Pınarbaşı Şuca Dede zâviyesi, Urla’da Seydoğlu zâviyesi, Gökyaka’da Derviş Yahşi tekkesi, Çeşme ve Karaburun’da Samut Baba zâviyeleri.
Prof. Dr. M. Âkif Erdoğru Kanuni devrine âit ilgili belgeleri neşretti. 1520’li yıllarda kayda geçirilen bu Evkaf Defterine göre İzmir ve civarında birçok zâviye ismi yer almaktadır. Şöyle ki:
Seyyid Mükerremüddin Zâviyesi, Halkapınar Zâviyesi, Hasan Beg, Mehmed oğlu Ali, Şeyh Gazi Paşa oğlu Hamza, Ahi Osman, Ahi Cuyuga (Cuka?) Zâviyeleri; Urla’da Seydioğlu, Derviş Sinan, Samut Baba, Saib Fakih Zâviyeleri; Pınarbaşı’nda Şuca Dede ve Yusuf Edhemî Zâviyeleri.
SEYYİD MÜKERREMÜDDİN
“Emir Sultan” deyince herkesin aklına Bursa’nın meşhur Emir Sultan’ı gelir. Oysa İzmir’in de bir Emir Sultan’ı vardır. İzmir’in eski semtlerinden Namazgah denilen yerde bulunmaktadır. Agora kazı çalışmalarının yapıldığı yeri solunuza alıp bir süre yürürseniz, daracık sokaklardan geçip Emir Sultan’a ulaşırsınız. Araştırmacılar Emir Sultan diye anılan yerin kurucu şeyhi olarak ittifakla Seyyid Mükerremüddin isminden bahsederler. Kaynaklara bu adla yansımıştır. Yani burası Seyyid Mükerremüddin zâviyesi olarak kurulmuştur.
Tarihçi Turan Gökçe konuyla ilgili vakıf belgelerini de kullandığı bir bildirisinde şu sonuca ulaşır: “yaygınlaşmış olan genel kanaat Seyyid Mükerremüddin’in Aydınoğlu Gazi Umur Bey ile İzmir’in fethine iştirak etmiş olan kumandanlardan biri olduğu yönündedir. Tipik bir Gazi-Derviş kimlik ve kişiliğine sahip olduğu anlaşılan Seyyid Mükerremüddin, fetihten hemen sonra bugünkü yerinde tesis edilmiş olan zaviyede yerleşerek, İzmir’in aşağı kesiminde Kadifekale eteklerinde Müslüman Türk yerleşmesinin yaygınlaşmasındaki rolü itibarıyla da tipik bir iskân önderi olarak dikkati çekmektedir. Bu yönüyle Seyyid Mükerremüddin. Ömer Lütfi Barkan’m tabiriyle ifade etmek gerekirse İzmir’in Türkleşme ve İslamlaşma sürecinde önemli rol oynayan “Kolonizatör Türk Dervişleri’’nin tipik bir örneğini oluşturmaktadır. Erken dönemde Türk yerleşmesinin yukarıdan aşağıya doğru yayılmasında önemli basamaklardan birini oluşturan Şeyh Mahallesi’nin kurduğu zaviye etrafında gelişmiş ve kendi ismiyle ifade edilmiş olması da bunu teyit etmektedir.”
İzmir’deki tasavvuf kurumlarına dâir en eski bilgi İbn Battûta’ya (ö. 1368) âittir. Bu Müslüman seyyah Anadolu’yu gezerken İzmir’e uğrar ve bir Rifâî dergâhında kalır. Şöyle yazar: “Sonra İzmir’e hareket ettik (…) Kale şehrin üst kesiminde bir tepe üzerinde bulunmaktadır. Orada Ahmediye (Rifâî) tarîkatı şeyhlerinden dindar ve olgun bir kimse olan Şeyh Yakub’un zâviyesine indik. Zâviyenin dışında Şeyh İzzeddin Rifâî ile karşılaştık. Bu zâtın yanında büyük şeyhlerden Ahlatlızâde ve yüz kadar derviş vardı. Şehrin hâkimi bunlar için çadırlar kurdurmuş, Şeyh Yakup da ziyâfet çekmişti. Ben de bu ziyâfette hazır bulunarak onlarla görüştüm.” Bu olayın târihi 1333’tür.
Bu Rifai zaviyesi ile Emir Sultan (Seyyid Mükerremüddin) türbesi aynı külliyenin içindedir. Türbesi, haziresi, hamamı, aşevi ve dergahıyla bu külliye 1930’lu yıllara kadar İzmir’in en önemli merkezlerinden biriydi.
Seyyid Mükerremüddin (Emir Sultan) zâviyesinin giderleri için Gazi Umur Bey bir yer vakfetti. Buranın adı da Seydiköy oldu. Seydiköy bugünkü Gaziemir’in ilk ismidir. Kanuni Devri Aydın İli Evkaf Defterinde, Seyyid Mükerremüddin Zâviyesi vakıfları hakkında bilgi vardır. “Vakf-ı merhum ve mağfûrün leh Gāzi Umur Beg be- Zâviye-i Mükerremüddin bin merhum Seyyid Mükremun der nefs-i İzmir” başlığı altında 1524’te düzenlenen kayıtlarda Seydiköy mükelleflerinin adı sayılır. Çeşitli vergi kalemlerinden oluşan toplam meblâğ 30 bin akçe olarak görülür. Bu gelirlerin nerelere sarf edileceği miktarlarıyla belirtilir. Mutfak, aşçı, misafir yemekleri için harcanacak para tek tek yazılıdır. Bunlardan anlaşıldığına göre Seyyid Mükerremüddin Zâviyesi, müştemilâtı geniş büyük bir tesistir.
Seydi Baba
Gazi Umur Bey tarafından Seyyid Mükerremüddin Külliyesine vakıf olarak bağışlanmış olan ve “Seyyid” kelimesinden hareketle “Seydiköy” denen yerde zamanla bir de “Seydi Baba” kabri ve ziyaret yeri oluştu. Bitişiğindeki çeşmenin suyu Seydiköy’ün Müslüman ve Hristiyan bütün halkı tarafından şifalı kabul edilirdi. Bunlar mübadeleyle Yunanistan’a gidenlerin hatıralarında anlatılan sosyolojik gerçeklerdir. Gaziemir doğumlu târihçi Ayhan Pala’nın görüşü şöyledir:
“Ankara Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü Arşivinde bulunan 991 hicri tarihli Aydın Vakıf Defterinde de, “Kaza-i İzmir der liva-i Aydın el mahruse, karye-i Seydi tabi-i İzmir der liva-i Aydın el mahruse, vakf-ı merhum mağfuru’n leh Gazi Umur Bek. Zaviye-i Seyyid Mükeremüddin bin merhum Seyyid Mükrimun der nefs-i İzmir. Zaviye-i mezburenin tevliyeti kayd ve nezareti mezbur merhum Seyyid Mükerremüddin evladına ve evlad-ı evladına neslen bade neslin meşrut evladdan Seyyid Mükrimun oğlı Seyyid Yusuf Şeyh ba-berat, tarih-i berat Defter-i Atik’de mestur bulunmağın Defter-i Cedid’e dahi kaydolundı.”
Ayhan Pala’ya göre Seydi Baba büyük ihtimalle Emir Sultan denen Seyyid Mükerremüddin’in babası Seyyid Mükrimun olmalıdır. Seydi Baba’nın kendi zamanında dikilen mezar taşı günümüze gelmemiştir. Mezarının da defineciler tarafından tahrib edildiği ve 1960’lı yıllarda asıl yerinin birkaç metre yakınına yeni bir mezar yapıldığı, bu mezarın başına Latin harfleri ile bir kitabe konulduğu bilinmektedir. Bu yeni mezar da 2015 yılında ortadan kaldırılmıştır.
Gaziemir Belediyesi bir kadirşinaslık örneği göstererek, kabrin hemen yakınında bir yeri, rekreasyon alanı olarak düzenledi ve adını da Seydi Baba koydu. Fakat hazin ve üzücü olan şu ki, bu parkta Seydi Baba’yı hatırlatan hiçbir görsel öge yok. Eski Yunan tapınakları andıran bir mimari tasarım yapılmış. Hiçbir rûhâniyet taşımayan ve tamâmen seküler bir görüntüye sâhip olan mekân hiçbir kutsallık duygusu vermiyor.
Parkın adı Seydi Baba, köye adını veren zat. Buraya gelenler, onun rûhuna bir Fâtiha okumak isterler, dua etmek ihtiyâcı duyarlar, ama parkın bu şekliyle o duyguların yaşanması imkânsız, çünkü hiçbir mânevî ögeye sâhip değil. Bizim Selçukluklardan bu yana zengin bir türbe mîmârîmiz var. en azından modernize edilerek o geleneği ve rûhâniyeti temsil eden bir planla, parkın bir köşesinde minyatür bir türbe yapılabilirdi. Kendi köklerinden ve kültüründen kopuşun acı bir örneği olan bu proje gerçekten hüzün verici.
YUSUF BABA
Aynı dönemlerden kalma bir başka önemli şahsiyet de Yusuf Baba veya Yusuf Dede adıyla bilinen zattır. İzmir’in fethi yıllarından itibaren yaşamakta olduğunu düşündüğümüz Yusuf Baba tekkesine vakıflar bağışlayan ve oraya binalar yaptıran kimsenin İzmiroğlu Cüneyd Bey (ö. 1426) olduğu anlaşılıyor. Ayrıca Üzel’in tespitine göre Başbakanlık Osmanlı arşivlerinde “İzmir’de Hisar kurbünde Yusuf Baba Edhemi zaviyesinin vakıflarına mütevelli tayini”nden söz edilir.
Evliya Çelebi’nin İzmir’i ziyareti 1671 yılındadır. “Evsâf-ı Ziyâretgâh-ı İzmir” başlığı altında bu şehrin nice ziyâret yerleri olduğunu fakat sadece üçünü ziyaret ettiğini söyler ki bunlardan biri Yusuf Baba’dır. İfadesi aynen şöyle: “Evvelâ yukarukal’a (Kadifekale) altında kabr-i Hacı Yusuf baba ve Cüneyd Beğ ve Seyyid Mükerrmeddin Sultan ve niçe ziyaretler ve amma ziyaret ettiğimiz bunlardır.”
Mustafa Üzel’den öğrendiğimize göre, Yusuf Baba’yı sahiplenenler çok olmuş. Burası önceleri Edhemi tekkesi olarak bilinirken bilahare burayı Bektaşiler sahiplendi. 17. Ve 18. Yüzyıldan sonra mesnetsiz bir rüya sonucu burası Aziz Polycarp’ın mezarı olarak Hristiyanlarca da ilgi gördü. Yusuf Baba aynı zamanda Afro-Türklerin, yani Afrika kökenli Türk vatandaşlarımızın itibar gösterdiği bir yerdi. Onların “Dana bayramı” meşhurdu. 20. asrın ilk yarısına kadar süren bu bayramda, söz konusu dana, Yusuf Baba tekkesinde kurban edilir ve eti paylaştırılırdı.
19. yüzyılda yabancıların yaptığı İzmir haritalarında Yusuf Baba tekkesinin yer aldığı görülür. Önemli bir ziyaret yeri olan bu mekân, İzmir’in en tepesinde sanki kadim bir muhafız gibi varlığını sürdürmekte idi.
İzmir Vakıflar Bölge Müdürlüğü’nden öğrendiğimiz güncel bilgiye göre:
1625 ada 2 no.lu parsel Konak İlçesi İmariye Mahallesi 10 no.lu kadastro dosyasındaki belgelerden istinsah varakasında;
Cinsi: Kadifekale
Nev’i: “Yusuf baba Vakfından Mukataalı”
Tapu kaydının cilt no. 291, sayfa no. 14, sıra no. 84/34’te kayıtlı olduğu görülmektedir.
Peki, Yusuf Baba tekkesi ve ziyaretgahı ne oldu, nereye gitti derseniz cevabı zor. Tanzimat’la başlayan modernleşme serüvenimiz pozitivist-materyalist bir çizgide seyretti. Bu mirası aynen devralan erken Cumhuriyet döneminde tarihimiz ve milli kültürümüzle aramıza ciddi bir mesafe girdi. Anlaşılmaz bir işgüzarlıkla aceleyle, bir gecede mezarlıklar, türbeler tarumar edildi. Yol geçireceğiz diye çöplük süpürür gibi buradaki mezarlar kaldırıldı. Çoğunun nereye taşındığı hakkında bir kayıt bile tutulmadı.
Yusuf Baba’nın halk nezdindeki itibarı ve saygınlığı o kadar ileri olmalı ki, bulunduğu semtte uzun bir caddeye “Yusuf Dede” adı verildi. Tarih bilincinden yoksun idareciler daha sonra buranın adını değiştirdi ve “Rakım Elkutlu Caddesi” ismini verdiler. Rakım Elkutlu (1869-1948) Hisar Camii imamı ve değerli bir bestekârımızdır. İsmini yeni açılacak bir caddeye vermek varken neden altı yüz yıllık Yusuf Baba’yı feda edersiniz?
Kadifekale’nin fethine, Timur’un gelişine, Umur Bey’in şehadetine, Cüneyd’in beyliğine, şehrin geçirdiği sayısız yangınlara, savaşlara, işgallere ve nihayet kurtuluşuna şahitlik eden Hoca Yusuf Baba Edhemi tekkesinin yaklaşık altı yüz yıldan fazla süren hikâyesi, yerine bir ilkokul yapılmak suretiyle nihayete erer. Yusuf Baba Tekkesi’nin bulunduğu yerde şimdi İnkılap İlkokulu vardır. Bu okul Kadifekale’de Hacı Ali Efendi Caddesi ile eski adıyla Yusuf Dede yeni adıyla Rakım Elkutlu Caddesinin kesiştiği noktanın kaleye doğru biraz yukarısında sağ taraftadır. Tam karşısında Kadifekale İtfaiye Kulesi yer alır.
BORNOVA’DA BİR TÜRBE
Anadolu baştanbaşa şehit ve gaziler yurdudur. Bilhassa gazi-dervişler, bu toprakların vatanımız olmasında büyük hizmet gördüler ve görmeye devam ediyorlar. İzmir’i fetheden askerler arasında da yüksek mâneviyetli gazâ erleri, gazi dervişler vardı. Halkımız bunların bir kısmını unutmadı, üzerlerine türbeler yaparak onları yaşattı.
Bu türbelerden biri de İzmir Bornova’da “Alişir, Beşir, Nezir Kardeşlere ait olanıdır. İsimlerini ilk defa bir sempozyumda İzmir şehir târihçisi Prof. Tuncer Baykara’dan duymuştum.
Bu gazilerin medfun bulunduğu türbe Bornova Ergene Mahallesi No: 44’te Büyük Caminin (Hüseyin İsa Bey Camii) avlusunun kuzeydoğusunda 538. ve 453. sokakların kesiştiği yerdedir. Giriş kapısı cami avlusunun içerisindedir.
Türbenin kapısında yeni harflerle “Alişir Beşir Nezir Gazi Hazretleri” yazılı.. Türbenin 453. sokaktan görülen duvarında ise “Seyyit Battal Gazinin Torunları Alişir Beşir Nezir Hazretleri” yazılı bir mermer levha bulunmaktadır. Türbenin içinde üç sanduka var.
Türbenin mimari yapısı üzerinde incelemelerde bulunan İlhami Bilgin, Anadolu Selçukluları ve Beylikler devri türbe formunda ve ‘XIV-XV. yüzyıl türbe biçimlerinin Bornova’da uygulanmış bir çeşitlemesi olarak düşünülebilir’ şeklindeki bir kanaate ulaşmıştır.
Battal Gazi, Emeviler devrinde Anadoluda Bizans’a karşı yapılan savaşlarda ün kazanmış ve Türkler arasında büyük bir gazi-veli hüviyetiyle yüceltilip destan kahramanı yapılmış kimsedir. Battal Gazinin menkıbevî şahsiyeti fetih ve gazâ ruhuyla dolu Anadolu Türkleri arasında çok sevildi. Onlar bu Müslüman Arap kumandanını bir Türk gazisi şeklinde düşündüler. 12. Ve 13. Asırlarda Battalnâme’yi buna göre yazdılar.
Battal Gazinin Türkler arasında bu kadar çok sevilip bir gazi-velî (veya alp eren) hüviyetiyle yüceltilmesinde, şehid düştüğü yerde eski bir Bizans manastırının yanında bulunan mezarının I. Alâeddin Keykubad’ın (1220-1237) annesi tarafından bir rüya sonucu keşfedildiğini nakleden rivayetin herhalde önemli bir katkısı bulunmalıdır. Nitekim I. Gıyâseddin Keyhusrev, hanımının arzusu ile buraya derhal bir türbe ve bir de mescid yaptırmıştır. Böylece ileride Osmanlılar devrinde büyük bir külliye haline gelecek olan binaların (Seyyid Battal Gazi Külliyesi) ilkinin temeli atılmış oluyordu. Burası Anadolu Selçukluları devrinden itibaren kısa zamanda bir ziyaretgâh haline gelerek bir yerleşme merkezi olmuş ve bugünkü Seyitgazi kasabası kurulmuştur.
Konumuzla ilgili değerli bir tebliği olan Vehbi Günay Battal Gazi ile Ali Şir Beşir, Nezir kardeşlerin ilgisini ayrıntılı bir şekilde ortaya koyar.
Bornova halkı arasında Battal Gazinin yedi oğlundan üçünün konumuz olan türbede yattığı, diğerlerinin ise Bornova’nın değişik yerlerinde kabirlerinin bulunduğuna inanılmaktadır. Bir rivayete göre; Bornova “Şehitler Camiinde Topçu Tugayı ile lojmanların arasında, Işıkkent’te otoyol civarında ve Laka Deresinin yanı başında birer yatır mevcuttur. Halk bunların Bornova Büyük Cami avlusundakilerle kardeş olduklarına inanmaktadır.”
Vehbi Günay’ın beyanına göre ise “…bu yatırlar; Bornova Şehitler Camiinde, Bayraklı’da mahalle içinde, Doğançay köyünde ve Çamiçi köyünün üstündedir.” Halkın inanışına göre şehit düşmüş bu yedi kardeş yılda bir defa buluşurlar.
Sözü edilen üç kardeşten ikisiyle ilgili yazılı belge olarak Veli Baba Metıakıbnamesi’nde bilgi vardır. Beşir ve Nezir, Battal Gazi’nin oğulları ve “eş-şehîd fî İzmir” (İzmir’de şehit) olarak yer alır. Bu üç gazi kardeş, Battal Gazinin torunu olarak da bilinir.
Türbede yatan Alişir, Beşir ve Nezir kardeşler hakkında başkaca bir kaynağa rastlamadım. Târihi bilgilerin yetersiz olduğu durumlarda menkıbeler devreye girer ve bunlar halk muhayyilesini besler. Menkıbelerde zaman kavramı esnektir, kronoloji pek dikkate alınmaz.
Târihe dönecek olursak, Bornova’ya ilk olarak 1076’da Çakabey adım attı. Asıl kalıcı fetih 1300’lerin başlarında Aydınoğulları zamanında gerçekleşti. Değerli târihçi Prof. Dr. Tuncer Baykara’nın kanaati Alişir, Beşir, Nezir kardeşlerin, bu sonuncu fetih sırasında şehit düştükleri yönündedir. Türbenin Beylikler dönemi özelliği taşıyan mimari yapısı bunu destekler mahiyettedir. Halk muhayyilesi onların hatıralarını, daha büyük şöhrete sahip olan Battal Gazi menkıbeleriyle birleştirmiş olmalıdır. Bu kardeşler o zamandan beri Bornova’yı beklemekte ve bize gaza günlerinden esintiler taşımaktadır.
Ali Şir Beşir, Nezir kardeşler hakkındaki tek belgemiz Veli Baba Metıakıbnamesi’ndeki bir cümleden ibarettir. Türk tarihçilerinin büyük çoğunluğu menâkıbnâmeleri tarihî kaynak olarak kabul etmezler. Tarih bilimi daha çok sağlam belge görmek ister. Bu bizim Bornova’daki Beşir Nezir kardeşlere ait türbeyi görmezden gelmemize yol açmamalıdır. Evet orada asırlardan beri varlığını sürdüren, halkın ilgisini çeken, çokça ziyaret edilen, mimarisiyle cami avlusuna bir ruhaniyet ve maneviyet katan bir yapı vardır. Tarihî bilgimiz yetersizse de sosyoloji ve psikoloji bilimine zengin malzeme sunan bir canlı durum söz konusudur. Burada sözü Mehmet Kaplan’a bırakmak istiyorum:
“Her Türk şehrinde, hattâ kasaba ve köyünde bir veya bir kaç velî yatar. Onlar ilk Hristiyan devletinin beşiği olan Türkiye’de İslâmiyet’i yerleştirmişlerdir. Bu manevî kuvvet temsilcilerine halk büyük bir saygı duyar. Onlara ait pek çok efsane ve keramet anlatılır. Toprağı bu nevî insanlar ve onların efsaneleri kutsallaştırır. Bundan dolayı onların târihî ve mânevi fonksiyonlarını anlayan aydın, halk gibi değilse bile, kendine göre onlara değer vermelidir. Batı medeniyeti, eski Türk velilerinin kerametlerinden çok akıl almaz saçma sapan hikayelerden ibaret olan eski Yunan mitolojisine dayanır. XX. yüzyılın akılcı ve maddeci görüşüyle Türkiye’yi asırlardan beri kutsallık duygusuyla yaşatan ve koruyan velîleri inkar ve ihmal edersek, pek büyük bir şeyi kaybetmiş oluruz.”
İzmir’in manevî fatihlerinden üçü hakkında bilgi vermeye çalıştım. Bunların dışında İzmir’in çeşitli yerlerinde mekân tutmuş daha birçok isimden söz edilir. Bunlardan bir kısmının adları başta geçtiyse de topluca bir kere daha sıralamak istiyorum: Ahî Cuka, Ahî Osman, Bayraklu, Şeyhler, Şuca Dede, Seydoğlu, Derviş Yahşi, Samut Baba, Seydioğlu, Derviş Sinan, Saib Fakih, Seydi Baba. Ayrıca üstü açık veya türbesi olan, İzmir’in dört bir tarafına yayılmış birçok yatırın olduğunu belirtelim.
Bir sosyal psikolog olan Erol Güngör’ün Türk’ün vatan anlayışı hakkında şöyle bir formülü vardır: “Nerede evliya kabri varsa orası Türk toprağıdır. Evliyası olmayan yerde Türk de yok demektir; eğer olsaydı mutlaka içlerinden ya bir şehit, ya bir ulu kişi çıkardı ve halkın gönüllerini kendi kabri üzerinde birleştirirdi. Zaten manevî kudretiyle halkı koruyacak birinin bulunmadığı yerde Türk nasıl yaşar?”
(İzmir’de İlmî ve Kültürel Hayat Sempozyumu 41-16. Yüzyıl Sempozyumu’nda sunulan bildiri metni, 11-2 Nisan 2025)